Φόρμα επικοινωνίας

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *

Κυριακή, 5 Ιανουαρίου 2014

Ναός Λιμνιάτιδος Αρτέμιδας, Αρτέμιδα Τριφυλία.


 Στην νότια πλευρά του όρους Λαπίθα στην Τριφυλία, βόρεια του χωριού Αρτέμιδα (πρώην Κουμουθέρκα) και στην θέση Ψιλολιθάρια, σε ύψος 755 μέτρων, υπάρχουν τα ερείπια του ιερού της Λιμνάτιδος Αρτέμιδος.
 Ο πολύ σημαντικός γιά την Αρχαία Τριφυλία αυτός ναός ήταν σε χρήση από τα Γεωμετρικά χρόνια και είχε αγροτικό χαρακτήρα. Αν και μικρότερης εμβέλειας από τα μεγάλα ιερά της Ολυμπίας, ωστόσο είχε επαφή μ΄αυτά. Ήταν ένα ιερό πολυσύχναστο και με έντονη δραστηριότητα.
Το ιερό αυτό είναι αφημένο στην λήθη και οι πληροφορίες γι΄αυτό είναι ελάχιστες. Το άρθρο αποτελεί μια προσπάθεια προβολής του ξεχασμένου αυτού ιερού.



  Η Αρτέμιδα , πρώην Κουμουθέκρα, είναι χωριό στον νομό Ηλείας. Πρώην ανεξάρτητη κοινότητα και από το 1999 δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Ζαχάρως. Η οικονομία του χωριού στηρίζεται στην κτηνοτροφία και στην γεωργία.Το όνομα της Αρτέμιδας προέρχεται από την θεά Άρτεμη, Ιερό της οποίας υπάρχει στο Λάπιθα όρος κοντά στο χωριό.
  Την Παρασκευή 24 Αυγούστου 2007 η Αρτέμιδα βρέθηκε στο μέτωπο φωτιάς, η οποία κατέκαψε μεγάλο μέρος της δυτικής Πελοποννήσου. Δυστυχώς η Αρτέμιδα ήταν το πρώτο χωριό που έκαψε η φωτιά με απολογισμό 26 νεκρούς, ανάμεσα τους 7 παιδιά, τους περισσότερους από κάθε άλλο χωριό. Το 2007 η Κυπριακή Δημοκρατία ανακοίνωσε την από μέρους της ανοικοδόμηση της Αρτέμιδας. Στις 17 Ιανουαρίου 2010 η Κυπριακή Δημοκρατία παρέδωσε το ολοκληρωμένο έργο που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων αντιπλημμυρικά έργα, έργα στήριξης και ασφάλειας καθώς και αισθητικής αναβάθμισης. Επιπλέον λήφθηκαν οικονομικά μέτρα στήριξης των παραγωγών της περιοχής. Η κεντρική πλατεία του χωριού μετονομάστηκε "Πλατεία Κύπρου".


Η Λιμνιάτις Άρτεμις:

  Η Άρτεμης θεωρείται μια από τις αρχαιότερες θεότητες στον Ελλαδικό χώρο. Η λατρεία της διαπιστώνεται ήδη στα Μυκηναϊκά χρόνια, καθότι το όνομά της διαβάστηκε σε πινακίδα της Γραμμικής Β από την Πύλο, και συναντάται έως την όψιμη αρχαιότητα. 
  Η παρουσία της συνδέεται με την άγρια φύση αλλά και με την οργανωμένη κοινωνία των ανθρώπων, ενώ τα ιερά της εντοπίζονται τόσο σε απόμακρες τοποθεσίες, σε βουνά, αλλά και κοντά στη θάλασσα και τα ποτάμια, όσο και μέσα σε πόλεις ή πολύ κοντά σε αυτές. Τα ιερά της είναι διάσπαρτα σε όλο τον Ελλαδικό χώρο.
 Η επίκληση Λιμνάτις μαρτυρεί μια περιοχή με πολλά νερά και επομένως εύφορη.
Η Άρτεμη Λιμνάτις λατρευόταν σε πολλά ιερά της Πελοποννήσου όπως τη Στύμφαλο, τη Σικυώνα, την Επίδαυρο, την Τριφυλία και την Μεσσήνη, γεγονός που συνδέεται με τη γεωμορφολογία της περιοχής. Σχετίζεται με τα νερά, είναι η θεά που κατοικεί στις λίμνες και τα έλη. Η δύναμή της εντοπίζεται σε περιοχές όπου τα όρια μεταξύ νερού και στεριάς είναι ασαφή. Η ονομασία της κατά μια άλλη άποψη προέρχεται από ένα Μυκηναϊκό οικισμό που όμως χάθηκε και δεν μπορούμε πια να προσδιορίσουμε την θέση του.
 Η λατρεία της σύντομα σχετίστηκε με την ευφορία της γης, χωρίς όμως να χάσει τον χαρακτήρα της Μεγάλης θεάς των κυνηγών. Ακόμη λατρεύεται και ως Κουροτρόφος, όπως στην Κομποθέκρα. Η Άρτεμη Λιμνάτις είναι η θεά της φύσης που προστατεύει την ευφορία και τη γονιμότητα.

Ο Ναός της Λιμνιάτιδος Αρτέμιδος στην Αρτέμιδα (Κομποθέκρα) Τριφυλίας:

  Το ιερό της Άρτεμης στην Κομποθέκρα βρίσκεται επί του όρος Λαπίθα, στο δρόμο που οδηγεί από τις Βάσσες στην Ολυμπία και ανήκε γεωγραφικά στην Τριφυλία. 

 Πρόκειται για ένα μικρό ιερό, το οποίο δεν αναφέρει ο Παυσανίας στην Περιήγησή του. Ήδη οι περιηγητές της Πελοποννήσου του 19ου αιώνα παρατηρούσαν τα ερείπια του ιερού, όμως η αρχαιολογική έρευνα ξεκίνησε μόλις το 1907 από τον Dörpfeld.
 Μετά το τέλος των ανασκαφών στον Κακκόβατο, η Γερμανική Αρχαιολογική αποστολή επισκέφθηκε την περιοχή Ψηλά Λιθάρια κοντά στο Κομποθέκρα (όπως γράφει το γερμανικό κείμενο) επειδή είχαν πληροφορίες για πιθανά αρχαία μνημεία. Εντόπισαν εύκολα το σημείο του ναού. Η ανασκαφή διενεργήθηκε από τους Γερμανούς Kurt Mueller και Fritz Weege το 1907(Σέ ολα τα γερμανικά κείμενα δεν αναφέρεται άλλο όνομα). Όμως από τα συμφραζόμενα και από την επεξεργασία των φωτογραφιών προκύπτει ότι εκτός από τον Weege, που φαίνεται στις φωτογραφίες, και από τον Muller, που χειριζόταν την πολύπλοκη φωτογραφική μηχανή της εποχής εκείνης, υπήρχε και άλλο πρόσωπο που πρέπει να ήταν ο Δρ. Georg Karo. Πιθανώς  ήταν Έλληνας με το όνομα Γεώργιος Κάρος, Δόκτωρ αρχαιολογίας και ουσιαστικά αυτός πρέπει να διεύθυνε τις ανασκαφές αφού οι άλλοι δύο ήταν νέοι και άπειροι που είχαν πάρει υποτροφία για κάποια διατριβή στην Ελλάδα.
  Απασχολήθηκαν κατά μέσο όρο είκοσι εργάτες την ημέρα από τα γύρω χωριά (Κουμουθέκρα, Μάκιστος, Σμέρνα, Γκρέκα). Το κόστος της ανασκαφής ανήλθε σε 637 δρχ., 485 Μάρκα περίπου.
 Ο Γερμανός καθηγητής πανεπιστημίου Doerpfeld επισκέφτηκε δύο ημέρες τον χώρο των ανασκαφών και μελέτησε τα υπολείμματα του ναού. Επίσκεψη έκανε και ο έφορος αρχαιοτήτων  Α. Σκιάς.
 Κατά την ανασκαφή αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια του ναού, ο περίβολος και μια κρήνη. Ακόμη εντοπίστηκε ο βωμός και το πρόπυλο. Με τη βοήθεια των ευρημάτων ταυτίστηκε το ιερό, καθώς κάποια αναθήματα έφεραν επιγραφή που ανέφερε την Άρτεμη Λιμνάτιδα.
Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής αποκαλύφθηκαν σε καλή κατάσταση τα θεμέλια του ναού στα οποία μπορούν να διακριθούν δυο αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις.
 Η πρώτη χρονολογείται στα πρώιμα αρχαϊκά χρόνια, στον -7ο αιώνα.
 Είναι ένα μικρό σχετικά οικοδόμημα (12,15 × 5,85 μ.) χωρίς πτερό με την είσοδο στα νότια. Αποτελείται από πρόναο, σηκό και άδυτο. Το άδυτο έχει διαστάσεις 1,80 × 4,05 μ. Οι τοίχοι του φαίνεται πως ήταν χτισμένοι από άψητες πλίνθους, αν και βρέθηκαν κάποιοι λίθοι κοντά στην ανατολική παραστάδα.
Η δεύτερη φάση χρονολογείται γύρω στο -500.
 Ο ναός έχει την ίδια κάτοψη, αλλά πλέον γίνεται πώρινος.
 Διατυπώθηκε η άποψη πως το άδυτο θα μπορούσε να φιλοξενεί και το άγαλμα της θεάς, καθώς δεν βρέθηκαν ίχνη του λατρευτικού αγάλματος στο σηκό και η είσοδος προς το άδυτο βρίσκεται πάνω στον άξονα του ναού.



  Το άδυτο στο ναό της Άρτεμης στην Κομποθέκρα θεωρήθηκε πως χρησιμοποιούνταν για την φύλαξη πολύτιμων αντικειμένων, καθώς στον χώρο αυτό βρέθηκαν κάποια από τα αναθήματα του ιερού. Επιπλέον τα αναθήματα που βρέθηκαν μέσα στον σηκό, ίσως υπονοούν πως εκεί υπήρχε μια τράπεζα προσφορών και ίσως και βωμός. Οι προσφορές γίνονταν στον σηκό, τουλάχιστον στα πρώιμα αρχαϊκά χρόνια, όπως φαίνεται από τα ευρήματα του συγκεκριμένου χώρου.
 Κατά τις ανασκαφές στο ιερό βρέθηκαν πολλά αναθήματα που στην πλειονότητά τους είναι χάλκινα αγαλμάτια και πήλινα ειδώλια, ανάλογα με εκείνα που βρέθηκαν στην Ολυμπία. Πολλά ανήκουν στα γεωμετρικά χρόνια και εικονίζουν κυρίως ζώα, βόδια, πρόβατα και σκύλους. Ακόμη βρέθηκαν ειδώλια πολεμιστών και της θεάς να ιππεύει. Με βάση τα ευρήματα συμπεραίνουμε πως η λατρευόμενη θεότητα σχετίζεται με τα νερά, αλλά και προστατεύει τις αστικές ασχολίες και το κυνήγι.
  Ιδιαίτερη σημασία ανάμεσα στα ευρήματα από το ιερό στην Κομποθέκρα έχει μια σειρά ειδωλίων που εικονίζουν μια ανδρική μορφή με κράνος, η οποία έχει ερμηνευθεί ως Δίας, ωστόσο δεν υπάρχει κάποια σχέση του θεού με το ιερό αυτό. Μια άλλη άποψη είναι πως εικονίζει τον Άδη, ο οποίος όμως σχετίζεται με την Δήμητρα και την Κόρη. Σύμφωνα με μια τοπική παράδοση η Άρτεμη είναι κόρη της Δήμητρας που γεννήθηκε μετά τη συνεύρεση της Δήμητρας με τον Ποσειδώνα υπό μορφή ίππων.



Η φωτογραφία με φόντο την βουνούκα μας δίνει μία άποψη από τις ανασκαφές στην Αρτέμιδα. Οι δύο που δεν κρατούν εργαλεία προφανώς είναι ο Γερμανός Weege και ...μάλλον ο Κάρος. Ο Mueller έβγαζε την φωτογραφία. Παρεμπιπτόντως, ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενδυματολογία των Ελλήνων.
* Αξίζει να σημειώσουμε ότι οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες του άρθρου έχουν τραβηχτεί από την Γερμανική Αρχαιολογική Εταιρεία και η ευκρίνειά τους εκπλήσσει ακόμα και σήμερα πάνω από εκατό χρόνια μετά. Μπορείτε, ανοίγοντας την φωτογραφία σε νέα καρτέλα, να μεγεθύνετε και να δείτε λεπτομέρειες όπως στο μέσον δεξιά τις άνωθεν φωτογραφίας όπου διακρίνονται ευρήματα από την ανασκαφή του ιερού.

Από την ανασκαφή ανασύρθηκαν περίπου 500 ευρήματα. Ένα πέμπτο από αυτά ανήκουν στην γεωμετρική εποχή.
  Οι Γερμανοί ανασκαφείς -όπως γράφουν- αποφεύγουν να δώσουν στατιστικά στοιχεία των ευρημάτων και να βγάλουν συμπεράσματα από αυτά διότι:
1. Ο ναός είχε συλληθεί από λαθροανασκαφείς γι’ αυτό και πολλές τερακότες ηταν διασκορπισμένες και πάρα πολλές κατεστραμένες.
2. Η ανασκαφή έγινε σε πολύ μικρό μέρος του τεμένους και της γύρω περιοχής.
3. Πολλά νομίσματα μπρούτζινα είχαν καταλήξει στο εμπόριο αρχαιοτήτων στα τέλη του 1800, ιδιαίτερα εκείνα με την ένδειξη προέλευσης ΟΛΥΜΠΙΑ που είχαν μεγάλη ζήτηση (άρα πιθανόν και από την Αρτέμιδα).


Η ταύτιση τού Ιερού:

 Όπως αναφέρθηκε δεν βρέθηκε άγαλμα ή η βάση του, που θα προσδιόριζε σε ποιό θεό είχε αφιερωθεί ο ναός, ούτε κάποιες επιγραφές. Ωστόσο ευρήματα μέσα στο χώρο του αδύτου έδωσαν απάντηση σ΄αυτό το ερώτημα. Πρόκειται για κάτοπτρα και μετάλλινα αγγεία με επιγραφές που μας αποκαλύπτουν την λατρευόμενη θεότητα, η οποία είναι η Άρτεμη Λιμνάτις.
 Ένας μπρούτζινος καθρέπτης χειρός που έφερε την επιγραφή:


hΙΑΡΟΝ ΑΡΤΑΜΙΤΟΣ ΛΙΜΝΑΤΙΟΣ

  Ο καθρέφτης ανάγεται στο δεύτερο ήμισυ του -6ου αιώνα. Αφού χρησιμοποιήθηκε κάποια χρόνια εν συνεχεία προσεφέρθη ως ανάθημα στην Θεά στις αρχές του -5ου  αιώνα και τότε χαράχθηκε και η γραφή.Sinn 1981, 30. 
  Το δεύτερο σημαντικό εύρημα είναι μια ομφαλοειδής φυάλη μπρούτζινη που σύμφωνα με τον τύπο της ανήκει στην κλασική εποχή. Δόθηκε ως ανάθημα στην Θεά στις αρχές του -4ου αιώνα  και φέρει κομψή επιγραφή στην άκρη της:


ΑΡΤΕΜΙ ΠΟΛΕΜΑΡΧΙΣ ΑΝΕΘΗΚΕ

 Τα δύο αυτά σημαντικά ευρήματα ανασύρθηκαν από το Άδυτο του ναού και τεκμηριώνουν ότι αυτός ανήκει στην Αρτέμιδα με την επίκληση Λιμνάτιος. Σήμερα ευρίσκονται στον χώρο φύλαξης του μουσείου της αρχαίας Ολυμπίας. Η λαβή του καθρέφτη μάλλον κατά την επεξεργασία έσπασε και επανακολλήθηκε με αποτέλεσμα να υποστεί κάποια παραμόρφωση.
Ακολουθούν φωτογραφίες των δύο ευρημάτων καθώς και φωτογραφίες των μακετών από το γερμανικό κείμενο. Το σχήμα b δείχνει τη διακόσμηση της λαβής του καθρέφτη πριν την χάραξη της γραφής.





 

 Υπάρχει  και ένα ακόμα εύρημα το που βρέθηκε κοντά στο ιερό της Λιμνιάτιδος. Ένα δακτυλίδι με χρυσή πλακέτα και ασημένιο δακτύλιο, ο οποίος είχε κοπεί. Η πλακέτα έφερε παράσταση της Θεάς Αρτέμιδος. Από αυτό το δακτυλίδι έγινε αποτύπωση της παράστασης της Θεάς Αρτέμιδας την οποία βλέπουμε στην εικόνα παραπλεύρως. Το πιο πιθανό είναι να έχουν βρεθεί κατά καιρούς και άλλα αντικείμενα από τον αρχαιολογικό χώρο, που ωστόσο στο πέρασμα των χρόνων χάθηκαν.


Τα κεραμεικά ευρήματα του ναού:

Τμήμα μεγάλου σκεύους με ανάγλυφη διακόσμηση από το ιερό της Λιμνιάτιδος Αρτέμιδος στην Κομποθέκρα (Όρος Λαπίθα). Το θραύσμα αυτό σώζει την λαβή, τμήμα του περιχειλώματος και του λαιμού. Η λαβή φέρει ανάγλυφη διακόσμηση τριών ιππέων. Πιθανότατα ήταν τμήμα μεγάλου αγγείου σε μορφή φορητού ασύμανθου (μεγάλης λεκάνης) με προφανώς λατρευτική χρήση. Αρχές -6ου αιώνα.

  Από την μελέτη της ανάγλυφης κεραμικής των λατρευτικών αγγείων των Ιερών της βόρειας Τριφυλίας αποδεικνύετε η άμεση σύνδεση του ιερού της Λιμνιάτιδος Αρτέμιδος στο όρος Λαπίθα με τα ιερά της Ολυμπίας και του μεγάλου ιερού που ανασκάφηκε στην θέση "Μπάμπες", 10 χλμ. νοτίως της Ολυμπίας.
  Τα ευρήματα του Ιερού της Αρτέμιδος που είναι κυρίως της Αρχαϊκής εποχής (-7ο και -6ο αιώνα), μας δείχνουν ότι το Ιερό είχε μάλλον αγροτικό χαρακτήρα και ότι αν και μικρότερης εμβέλειας από τα Ιερά βορειότερα, ήταν πολυσύχναστο και με έντονη δραστηριότητα.




Ο Αρχαιολογικός χώρος σήμερα





  Μετά τις ανασκαφές του 1907 καμία απολύτως μέριμνα δεν υπήρξε για το ιερό. Ποτέ δεν αναδείχθηκε, δεν προστατεύθηκε και φυσικά ούτε περιφράχθηκε. Δεν υπάρχει καν αναφορά του στον Διαρκή Κατάλογο των κηρυγμένων αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της Ελλάδας. Έστι με το πέρασμα των δεκαετιών το λείψανα του μνημείου καταχώθηκαν και την καταστροφή ολοκλήρωσε η πυρκαγιά του 2007. Έστι σήμερα δεν υπάρχει τίποτα που να θυμίζει ότι σ΄αυτήν την κορυφή της Τριφυλίας έστεκε το ιερό της Λιμνιάτιδος Αρτέμιδος.

ΠΗΓΕΣ:
-Το άρθρο του Αβραάμ Βλάχου ,που γράφτηκε ύστερα από έρευνα του Φώτη Βλάχου και που  δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Μακιστία του συλλόγου Μακισταίων Ολυμπίας.
-Mitteilungen des kaiserlich deutschen archaeologischen Instituts 33, 1908, σελ. 323 και επ.
-Mitteilungen des deutschen archaeologischen Instituts 39 1981- U. Sinn 1981, σελ. 25 και επόμενα.
-Mitteilungen des deutschen archaeologischen Institut 33 1978 σελ. 45 και επόμενα.
-"Η λειτουργία του αδύτου στους ναούς της Ηπειρωτικής Ελλάδας": Λυκίδου Ηρώ
-"Πρώιμη ανάγλυφη κεραμική από την Ηλεία": Μουστάκα Αλίκη

VIDEO Ομάδας Προστασίας και Ανάδειξης Αρχαιολογικών χώρων Τριφυλίας